سه گونا در فلسفه یوگا؛ روشنایی، پویایی و سکون

مجموعه: نگاه پیام مهر | Payammehr Insights دسته: فلسفه و خودشناسی شماره مقاله: ۱۱ وضعیت: پیش‌نویس ویرایشی دوزبانه؛ در انتظار بازبینی و تأیید مربی نشانی پیشنهادی: /insights/three-gunas/ عنوان سئو: سه گونا در یوگا چیست؟ ساتوا، راجاس و تاماس | پیام مهر توضیح متا: با مفهوم سه گونا در فلسفه یوگا آشنا شوید: ساتوا، راجاس و تاماس؛ نسبت آن‌ها با طبیعت، آگاهی، تمرین و خودشناسی در زندگی روزمره.

سه کیفیت برای اندیشیدن به تجربه زندگی

چرا گاهی ذهنمان روشن و آرام است، گاهی با شتاب از کاری به کار دیگر می‌رویم و گاهی احساس سنگینی یا بی‌میلی می‌کنیم؟ برای توضیح این تفاوت‌ها می‌توان از زبان خواب، فشار روانی، شرایط زندگی و سلامت جسم و روان استفاده کرد. اما در سنت‌های فلسفی هند، زبان دیگری هم وجود دارد: سه گونا (guṇa)، یعنی ساتوا (sattva)، راجاس (rajas) و تاماس (tamas).

در فلسفه سانکهیا (Sāṃkhya) و یوگای کلاسیک، این سه گونا کیفیت‌های درهم‌تنیده پراکریتی (prakṛti)، یا «طبیعتِ دگرگون‌شونده»، به شمار می‌روند. از این دیدگاه، روشن‌شدن تجربه، حرکت و پویایی، و سکون یا مقاومت در برابر تغییر با نسبت‌ها و تعامل این سه کیفیت توضیح داده می‌شود.

نکته مهم: گوناها سه ماده شیمیایی، سه میدان الکترومغناطیسی، سه نوع انرژی اندازه‌پذیر یا سه تیپ شخصیتیِ علمی نیستند. آن‌ها به یک چارچوب فلسفی سنتی تعلق دارند. می‌توان از این چارچوب برای تأمل درباره تجربه خود بهره گرفت، بی‌آنکه آن را جایگزین روان‌شناسی، پزشکی یا دانش تجربی کنیم. [۱–۳]

گونا به چه معناست؟

واژه سانسکریت guṇa به «کیفیت»، «ویژگی» و در بعضی کاربردها به «رشته» یا «بافت» اشاره دارد. تعبیر رشته یادآور این نکته است که ساتوا، راجاس و تاماس به‌صورت جداگانه و مستقل عمل نمی‌کنند؛ در توضیح سنتی طبیعت، همواره با یکدیگر پیوند دارند.

برای درک این آموزه، شناخت دو واژه دیگر هم سودمند است:

• پراکریتی (Prakṛti): قلمرو طبیعت و همه دگرگونی‌های آن، از جهان محسوس تا کارکردهای ذهنی، در فلسفه سانکهیا.
• پوروشا (Puruṣa): اصل آگاهی یا شاهدِ تجربه که در سانکهیا از پراکریتی متمایز دانسته می‌شود.

متن فارسی اولیه، داستان پیدایش جهان و بازگشت به مبدأ الهی را در کنار آموزه گوناها نقل می‌کند. این بیان، خوانشی معنوی و خداشناسانه از موضوع است. بااین‌حال، نباید آن را بی‌توضیح به همه مکتب‌های یوگا و سانکهیا نسبت داد؛ سنت‌های مختلف درباره آفرینش، آگاهی و رهایی برداشت‌های یکسانی ندارند. [۱–۳]

سه گونا در یک نگاه

این واژه‌ها نباید به برچسبی برای داوری درباره دیگران تبدیل شوند. خستگی، بیماری، سوگ یا افسردگی نشانه «ضعف معنوی» نیست؛ این تجربه‌ها ممکن است به توجه و حمایت جدی نیاز داشته باشند.

۱. ساتوا؛ کیفیت روشنایی و تشخیص

ساتوا در بسیاری از متن‌های فلسفی با روشنایی، آرامش، شفافیت ادراک و توانایی تشخیص پیوند دارد. شاید هنگام خواندن متنی دشوار با حوصله، شنیدن سخن دیگری بدون قضاوت شتاب‌زده یا تصمیم‌گیری از سرِ تأمل، چیزی از این کیفیت را در تجربه خود بشناسیم.

در بهاگاواد گیتا، فصل چهاردهم، ساتوا کیفیتی روشن‌کننده معرفی می‌شود؛ اما متن به نکته ظریفی هم اشاره دارد: حتی دلبستگی به خوشی و دانایی می‌تواند نوعی وابستگی باشد (آیه ۱۴٫۶). بنابراین آشنایی با ساتوا به این معنا نیست که خود را برتر از دیگران تصور کنیم. روشن‌بینی با فروتنی همراه است. [۲]

برای تأمل: آخرین بار چه زمانی توانستم موضوعی را با آرامش ببینم، بی‌آنکه بخواهم فوراً حقانیت خود را ثابت کنم؟

۲. راجاس؛ کیفیت حرکت و کوشش

راجاس اصل جنبش، تلاش، اشتیاق و فعالیت است. برنامه‌ریزی برای یک پروژه، آموختن مهارتی تازه، حرکت بدن یا پیگیری مسئولیت‌ها را می‌توان در زبان این سنت از جلوه‌های پویایی دانست.

ولی همین پویایی ممکن است با شتاب‌زدگی، مقایسه پیوسته با دیگران، وابستگی به نتیجه و ناتوانی در توقف همراه شود. بهاگاواد گیتا راجاس را با میل و دلبستگی به عمل مرتبط می‌داند (۱۴٫۷). پیام این آموزه کنارگذاشتن کار و مسئولیت نیست؛ پرسیدن از انگیزه عمل است. [۲]

برای تأمل: آیا اکنون از روی خواست و آگاهی حرکت می‌کنم یا از ترس عقب‌ماندن و فشارِ «باید»ها؟

۳. تاماس؛ کیفیت سنگینی و سکون

تاماس در متون سنتی با سنگینی، پوشیدگی، کندی و مقاومت در برابر تغییر پیوند دارد. گاهی تعلل، آشفتگی ذهنی یا احساس گرفتگیِ تجربه را می‌توان با این زبان توصیف کرد. در توصیف‌های کلاسیک، وجه بازدارنده تاماس با غفلت و ناآگاهی همراه است. [۲]

بااین‌همه، نباید خواب، استراحت یا نیاز بدن به بازیابی نیرو را خطا دانست. استراحت کافی ضرورتی انسانی و بخشی از مراقبت از خویش است. پرسش مفیدتر این است که آیا مکث و آرام‌گرفتن به ما توان بازگشت می‌دهد، یا به دلیل ترس و فشار بیش‌ازحد در وضعیتی دشوار گرفتار شده‌ایم؟

برای تأمل: کدام نوع استراحت واقعاً مرا تازه می‌کند و برای کدام مسئله به کمک یا همراهی نیاز دارم؟

رابطه سه گونا؛ نه سه شخصیت جداگانه

یکی از نکات زیبای متن اولیه این است که گوناها را در ارتباط با یکدیگر توضیح می‌دهد: زمانی یکی برجسته‌تر می‌شود، زمانی دیگری؛ گاهی نیز از یکدیگر پشتیبانی می‌کنند. پس در این چارچوب، انسان «فقط ساتوایی» یا «فقط راجاسی» نیست.

در یوگاسوترا ۲٫۱۸، پاتانجلی از سه ویژگی روشنایی (prakāśa)، کنش (kriyā) و ایستایی یا ثبات (sthiti) در قلمرو آنچه دیده و تجربه می‌شود سخن می‌گوید. شارحان سنتی این سه را با ساتوا، راجاس و تاماس مرتبط می‌کنند. این قلمرو هم زمینه تجربه است و هم می‌تواند در مسیر رهایی موضوع شناخت قرار گیرد. [۱]

برای مثال، آماده‌شدن برای تدریس یک کلاس یوگا به تحرک و اقدام نیاز دارد، به استراحت و ثبات نیاز دارد و به دقت و تشخیص هم نیازمند است. این مثال تفسیر کاربردی مفاهیم است، نه اندازه‌گیری مقدار گوناها در بدن.

از پیدایش جهان تا مفهوم رهایی

در آغاز نوشته‌ای که مبنای این مقاله بوده، به مایتری اوپانیشاد (Maitrī / Maitrāyaṇīya Upaniṣad) اشاره می‌شود. در این متن، به‌ویژه در فصل پنجم، سخن از تاریکی، جنبش، روشنی و جلوه‌های گوناگون هستی به میان می‌آید. بااین‌حال، شرح حرکت ذرات الهی از مبدأ و بازگشت آن‌ها، همان‌گونه که در نوشته اولیه آمده، برداشتی تفسیری است و نباید آن را بی‌واسطه معادل نظریه همه مکتب‌های هندی دانست. [۳]

در سانکهیا و یوگای کلاسیک، شناخت تمایز میان پوروشا، یعنی آگاهیِ شاهد، و پراکریتی، یعنی طبیعتِ در حال دگرگونی، اهمیت بنیادی دارد. هدف نهایی یوگای کلاسیک را اغلب کایوالیا (Kaivalya)، یا رهایی و استقلال آگاهی، توضیح می‌دهند. بنابراین، پایان مسیر الزاماً «زیادکردن بی‌نهایت ساتوا» یا حرکت فیزیکی انرژی به سوی آسمان نیست؛ بلکه فراتررفتن از همانندسازی خود با کیفیت‌های متغیر تجربه است. [۱، ۴]

در برخی سنت‌های نیایشی و معنوی، رهایی با زبان عشق، تسلیم یا بازگشت به اصل الهی بیان می‌شود. می‌توان به این تفاوت‌ها احترام گذاشت و درعین‌حال آن‌ها را از یکدیگر بازشناخت.

سه مسیر برای تمرین آگاهانه

نوشته اولیه سه راه کلی پیشنهاد می‌کند: انضباط در تمرین، پرورش اندیشه و مطالعه، و نیایش یا زندگی اخلاقی. این سه محور برای خواننده امروز نیز می‌توانند الهام‌بخش باشند. اما لازم است توضیح دهیم که آن‌ها نقل‌قول دقیق از یک دستور سه‌مرحله‌ای پاتانجلی برای افزایش ساتوا نیستند.

پاتانجلی در یوگاسوترا ۲٫۱ سه جزء کریایوگا را چنین معرفی می‌کند: تاپاس (tapas: کوشش و انضباط)، سوادهیایا (svādhyāya: مطالعه، تلاوت و خودکاوی) و ایشوارا پرانیدهانا (īśvara-praṇidhāna: سرسپردگی یا وقف عمل به ایشوارا). میان این آموزه و سه پیشنهاد بالا هم‌پوشانی وجود دارد، اما نباید آن‌ها را بدون توضیح یکی دانست. [۵]

۱. نظم و مداومت، بدون سخت‌گیری بر خویش

می‌توان زمانی کوتاه و پایدار برای حرکت ملایم، استراحت، مراقبه یا توجه به تنفس در نظر گرفت. هدف، فشارآوردن به بدن و نادیده‌گرفتن درد و فرسودگی نیست؛ بلکه ساختن رابطه‌ای قابل‌دوام با تمرین است.

۲. مطالعه و پرورش تشخیص

بخشی از یک متن معتبر فلسفه یوگا را بخوانیم، در معنی واژه‌ها تأمل کنیم و از خود بپرسیم: این متن در چه زمینه تاریخی نوشته شده و چه ادعایی نمی‌کند؟ مطالعه و گفت‌وگوی سنجیده می‌توانند به پرورش بینش کمک کنند. برای ادامه این موضوع، مقاله «سوادهیایا در یوگا» در مجموعه نگاه پیام مهر مناسب است.

۳. نیت، اخلاق و معنا در عمل

برای بعضی افراد، نیایش و ارتباط با امر الهی اهمیت دارد؛ برای بعضی دیگر، خدمت، قدردانی یا پایبندی به ارزش‌های اخلاقی. هرکس می‌تواند متناسب با باور و سنت خود، کیفیت حضورش را در کارهای روزمره بررسی کند. این پیشنهاد راهی برای تأمل است، نه داوری درباره ایمان دیگران.

مکثی کوتاه برای مشاهده خود

دو یا سه دقیقه در وضعیتی راحت بنشینید یا در میانه روز اندکی توقف کنید. اجازه دهید تنفس طبیعی باشد و بدون تلاش برای تغییر فوری احساس خود، به چهار پرسش توجه کنید:

• روشنایی: اکنون کدام موضوع برایم روشن‌تر است؟
• حرکت: چه چیزی مرا به اقدام دعوت می‌کند و چه چیزی باعث شتاب‌زدگی من می‌شود؟
• سکون: کجا به استراحت، صبر یا حمایت نیاز دارم؟
• انتخاب: یک گام کوچک و مهربانانه بعدی چیست؟

قرار نیست به خود نمره بدهیم یا تشخیص دهیم که «چه نوع انسانی» هستیم. این تمرین صرفاً دعوتی به مشاهده است.

پایانی از شعر فارسی؛ فروتنی در برابر راز هستی

نویسنده متن اولیه مقاله را با رباعی مشهور زیر به پایان رسانده است؛ ما نیز آن را به دلیل تناسبش با موضوع خودشناسی حفظ می‌کنیم:

اسرار ازل را نه تو دانی و نه من

وین حرف معما نه تو خوانی و نه من

هست از پس پرده گفت‌وگوی من و تو

چون پرده برافتد نه تو مانی و نه من

درباره انتساب: این رباعی در مجموعه‌هایی به نام خیام آمده، اما در منابع ادبی انتساب‌های دیگری، از جمله ناصر بخارایی، نیز ثبت شده است. پیشنهاد ویرایشی ما ذکر عبارت «رباعی فارسی با انتساب مورد اختلاف» است، نه نام قطعی یک شاعر. [۶]

شاید یکی از درس‌های این رباعی آن باشد که همراه با آموختن، همواره جایی برای ندانستن و فروتنی باقی بگذاریم.

پرسش‌های رایج

آیا سه گونا همان سه تیپ شخصیتی هستند؟ خیر. آن‌ها مفاهیم فلسفی سنتی‌اند و نباید برای طبقه‌بندی قطعی افراد یا تشخیص وضعیت روانی به کار روند.

آیا راجاس بد و ساتوا همیشه خوب است؟ در منابع سنتی، ساتوا با روشنی و راجاس با حرکت مرتبط‌اند؛ اما زندگی به فعالیت، استراحت و تشخیص نیاز دارد. بهاگاواد گیتا حتی درباره دلبستگی به لذتِ ساتوا هشدار می‌دهد.

غذاهای ساتوایی، راجاسی و تاماسی چه هستند؟ در برخی سنت‌های یوگا و آیورودا، غذاها با این اصطلاحات توصیف می‌شوند؛ ولی این تقسیم‌بندی جایگزین اصول علمی تغذیه نیست. برای توضیح بیشتر، مقاله «تغذیه در یوگا» را بخوانید.

هدف یوگا چیرگی همیشگی ساتواست؟ در بعضی آموزش‌ها، پرورش ساتوا اهمیت دارد؛ ولی در یوگای کلاسیک، شناخت تمایز آگاهیِ شاهد از طبیعتِ دگرگون‌شونده هدفی بنیادی‌تر است.

برای مطالعه بیشتر در «نگاه پیام مهر»

• یوگاسوتراهای پاتانجلی: /insights/patanjali-yoga-sutras/
• نه مانع در مسیر یوگا: /insights/nine-obstacles-yoga/
• سوادهیایا در یوگا: /insights/svadhyaya/
• تغذیه در یوگا: /insights/yoga-and-nutrition/

منابع و یادداشت مطالعه

• یوگاسوترا ۲٫۱۸ و شرح سنتی سه کیفیت: https://www.wisdomlib.org/hinduism/book/yoga-sutras-with-commentaries/d/doc1216669.html

• بهاگاواد گیتا، فصل ۱۴، به‌ویژه آیات ۱۴٫۵ تا ۱۴٫۱۰: https://heritage.iitk.ac.in/SBG/14.5 و https://www.gita-sangha.org/gita/gita.php?ch=14

• مایتری اوپانیشاد، فصل پنجم، به‌ویژه بخش ۵٫۲: https://www.onlinedarshan.com/upanisads/website/upnishad.asp?cid=58&uid=13

• یادداشت‌های تطبیقی درباره یوگاسوترا ۲٫۱۸ تا ۲٫۲۵ و تمایز پوروشا و پراکریتی: https://sanskritdocuments.org/sites/athayoga/sutra_ch2n.html

• یوگاسوترا ۲٫۱ و شرح تاپاس، سوادهیایا و ایشوارا پرانیدهانا: https://yogainternational.com/article/view/yoga-sutra-2-1-translation-and-commentary/

• گنجور، شواهد انتساب‌های گوناگون رباعی: https://ganjoor.net/khayyam/tarane/tkh1/sh7 و https://ganjoor.net/naser/robaee/sh20

یادداشت ویرایشی: این مقاله آموزه‌ای فلسفی و سنتی را معرفی می‌کند و برای تشخیص یا درمان مسائل جسمی و روانی نوشته نشده است. اعتبار نهایی متن، اعتبار نام نویسنده اولیه و تأیید مربی باید پیش از انتشار مشخص شوند.