تمرین و آگاهی

یوگا و ام‌اس؛ حرکت، آرامش و کیفیت زندگی

تمرین تطبیق‌پذیر برای زندگی با ام‌اس؛ مکمل مراقبت، نه جایگزین آن.

زمان مطالعه: حدود ۴ دقیقه

زندگی با ام‌اس (مولتیپل اسکلروزیس) تجربه‌ای یکسان برای همه افراد نیست. ممکن است کسی بیشتر با خستگی دست‌وپنجه نرم کند، دیگری با تغییر تعادل یا حساسیت به گرما، و فردی دیگر با دشواری‌های حسی، بینایی یا تمرکز. درست به همین دلیل، گفت‌وگو درباره یوگا و ام‌اس باید از تفاوت‌های فردی آغاز شود، نه از نسخه‌ای واحد برای همه.

یک سخنرانی از گذشته، پرسشی برای امروز

در آرشیو نشریه پیام مهر متنی از سخنرانی دکتر ساعد احمدی با عنوان «یوگا و MS» ثبت شده است که در سال ۱۳۸۰ ارائه شده بود. نویسنده ام‌اس را در پیوند با دستگاه عصبی و غلاف میلین توضیح می‌دهد و یوگا را رویکردی چندبُعدی به حرکت، آرام‌سازی و کیفیت زندگی معرفی می‌کند. این متن بخشی از تاریخ توجه پیام مهر به ارتباط ذهن و بدن است.

بااین‌حال، دانش ام‌اس در دهه‌های گذشته پیشرفت کرده است. امروزه درمان‌های تعدیل‌کننده بیماری، توان‌بخشی، مدیریت علائم و مراقبت تخصصی اجزای مهم برنامه درمان به شمار می‌روند. برخی گزاره‌های عمومی در متن تاریخی—از جمله این تصور که یوگا می‌تواند پیشرفت بیماری را متوقف کند یا بیماری را بهبود قطعی دهد—نباید به‌عنوان واقعیت اثبات‌شده بازنشر شوند.

شواهد امروز درباره یوگا و ام‌اس

راهنمای NICE بریتانیا توصیه می‌کند به افراد مبتلا به ام‌اس گفته شود که فعالیت‌های هوازی، مقاومتی و تعادلی، از جمله یوگا و پیلاتس، ممکن است در مدیریت خستگی مرتبط با ام‌اس کمک‌کننده باشند. این نکته به معنای درمان خودِ ام‌اس نیست. مرورهای پژوهشی نیز نشان داده‌اند که برخی برنامه‌های حرکتی، از جمله تمرین‌های ذهن–بدن، می‌توانند در خستگی یا کیفیت زندگی اثر مثبت داشته باشند، اما اندازه و پایداری اثرها میان مطالعات متفاوت است.

مرکز ملی سلامت مکمل و یکپارچه آمریکا (NCCIH) نیز به این تمایز توجه می‌دهد: نتایج مثبت بعضی پژوهش‌های یوگا در مقایسه با مراقبت معمول، لزوماً به معنای برتری یوگا بر سایر انواع ورزش نیست. بنابراین انتخاب تمرین باید بر مبنای هدف، توانایی، علاقه و توصیه تیم درمان باشد.

تمرینِ قابل‌تطبیق چه شکلی است؟

حرکت‌های نشسته یا با تکیه‌گاه: یوگا تنها به ایستادن روی یک پا یا انجام حرکت‌های پیچیده محدود نیست. می‌توان با صندلی، دیوار یا ابزار حمایتی، دامنه حرکت و حس وضعیت بدن را کاوش کرد.

استراحت‌های برنامه‌ریزی‌شده: خستگی ام‌اس همیشه با خستگی معمول پس از فعالیت یکسان نیست. زمان، مدت و شدت تمرین باید قابل تغییر باشد. یک جلسه کوتاه و آرام گاهی مناسب‌تر از تمرین طولانی است.

توجه به گرما: بعضی افراد مبتلا به ام‌اس نسبت به افزایش دمای بدن حساس‌اند. فضای خنک، آب کافی و پرهیز از کلاس‌های داغ یا فعالیت فرساینده می‌تواند در تحمل بهتر تمرین اهمیت داشته باشد.

تنفس بدون اجبار: مشاهده تنفس طبیعی یا مکث کوتاه در وضعیت راحت می‌تواند بخشی از تمرین باشد. حبس طولانی نفس، تنفس شدید و هر روشی که سرگیجه یا ناراحتی ایجاد کند مناسب نیست.

نقش تیم درمان و مربی آگاه

پیش از شروع برنامه تازه، به‌ویژه در صورت افتادن مکرر، مشکلات شدید تعادل، محدودیت حرکتی، تغییر اخیر علائم یا مشکلات قلبی و تنفسی، درباره نوع فعالیت مناسب با متخصص مغز و اعصاب و فیزیوتراپیست آشنا با ام‌اس صحبت کنید. مربی یوگا باید از اهداف و محدودیت‌های فرد آگاه باشد، اختیار توقف و استراحت را محترم بداند و هیچ‌گاه از هنرجو نخواهد علائم خود را نادیده بگیرد.

یک پیشنهاد ساده و غیرتجویزی برای گفت‌وگو با مربی: «امروز انرژی من چقدر است؟ چه حرکتی برایم راحت است؟ چه نشانه‌ای یعنی باید متوقف شوم؟» پاسخ‌ها ممکن است هر جلسه متفاوت باشند.

فراتر از شکل یک آسانا

یوگا می‌تواند فرصتی برای پرورش توجه و ارتباط دوباره با توانایی‌های موجود باشد؛ حتی زمانی که بدن با محدودیت‌هایی مواجه است. هدف، شکست دادن بیماری با نیروی اراده یا سرزنش فرد بابت علائم نیست. هدف این است که فرد، در کنار مراقبت تخصصی، امکان انتخاب، آسایش و مشارکت در زندگی روزمره را حفظ کند.

منابع و یادداشت تحریریه

  • دکتر ساعد احمدی، «یوگا و MS»، متن سخنرانی تاریخی ثبت‌شده در آرشیو پیام مهر، صفحات ۲۲–۲۸ فایل ارسالی.
  • NICE، راهنمای مدیریت ام‌اس در بزرگسالان، بخش خستگی و فعالیت بدنی: مشاهده منبع
  • NCCIH، ام‌اس و روش‌های مکمل؛ ارزیابی شواهد یوگا: مشاهده منبع
  • National MS Society، یوگا و ام‌اس: مشاهده منبع
  • مرور پژوهشی ۲۰۲۶ درباره مدیریت خستگی ام‌اس: مشاهده منبع

این مقاله آموزشی است و جایگزین تشخیص، درمان، توان‌بخشی یا نسخه تمرینی فردی نیست.