پیش از آنکه بخواهیم نفس را تغییر دهیم، میتوانیم حرکتهای آرامی را بشناسیم که هر دموبازدم را ممکن میکنند.
استاد مایا ماچوه در مقاله مفصل «پرانایاما» در شماره دوم نشریه یوگا پیام مهر، بحث را با پرسشی بسیار کاربردی آغاز کردند: هنگام تنفس در بدن چه اتفاقی میافتد؟ در آن آموزش، از دم و بازدم، دیافراگم، عضلات میاندندهای و مشاهده تنفس در وضعیتهای گوناگون سخن گفته شده است. در این نسخه، بر همین بخش آناتومیک تمرکز میکنیم و از تکرار مقاله پیشین ما درباره مفهوم سنتی «پرانا» میپرهیزیم.
در هر دموبازدم چه رخ میدهد؟
هنگام دمی راحت، دیافراگم ــ عضلهای گنبدیشکل میان قفسه سینه و شکم ــ منقبض میشود و به سمت پایین حرکت میکند. همزمان قفسه سینه با کمک عضلات مربوط، قابلیت گسترش پیدا میکند و تغییر فشار، ورود هوا به ریهها را ممکن میسازد. در کیسههای هوایی ظریفی به نام آلوئول، اکسیژن وارد خون میشود و دیاکسیدکربن مسیر عکس را برای خروج از بدن طی میکند.
در تنفس آرامِ زمان استراحت، بازدم معمولاً تا حد زیادی با شلشدن عضلات دمی و برگشت طبیعی بافتهای ریه و قفسه سینه انجام میشود. بازدم یا تنفس شدید ممکن است عضلات دیگری را نیز درگیر کند. این توضیح، فیزیولوژی قابل اندازهگیری تنفس است و با زبان فلسفی پرانا و انرژی ظریف در یوگا تفاوت دارد.
شکم و دندهها چگونه با یکدیگر کار میکنند؟
تنفس از سه محفظه کاملاً جداگانه تشکیل نشده است. دیافراگم، قفسه سینه و شکم با یکدیگر همکاری دارند. وقتی هنگام دم دست خود را روی شکم میگذاریم، ممکن است جلو آمدن ملایم آن را احساس کنیم؛ این حرکت بیشتر نتیجه عملکرد دیافراگم و تغییر فشار است، نه ورود هوا به معده. دندههای پایینی نیز ممکن است به اطراف باز شوند.
متن تاریخی از تنفس شکمی، سینهای و بالای سینه نام میبرد. این عنوانها برای مشاهده حرکت بدن مفیدند، اما ابزار تشخیص بیماری یا شخصیت نیستند. کسی که حرکت قفسه سینهاش بیش از شکمش است، لزوماً تنفس «بد»، بیماری ریوی یا ویژگی روانی معینی ندارد.
دو دقیقه مشاهده آرام نفس
- راحت بنشینید یا در وضعیتی با حمایت سر و زانوها دراز بکشید. در صورت تمایل چشمها باز باشد.
- اگر راحت است، یک دست را زیر دندهها و دست دیگر را روی بخش بالایی سینه قرار دهید.
- چند نفس طبیعی و بدون زور را مشاهده کنید. ببینید دستها چگونه حرکت میکنند؛ بدون آنکه یکی را به بیحرکتی وادار کنید.
- دستها را بردارید و حرکت دندهها، شکم و شانهها را بهعنوان اجزای یک سامانه واحد احساس کنید.
- به فعالیت معمول خود برگردید. در این تمرین نمره، نسبت زمانی ایدهآل یا نیازی به تنفس بیش از حد عمیق وجود ندارد.
اگر سرگیجه، تنگی نفس یا اضطراب ایجاد شد، تمرین را متوقف و تنفس طبیعی را از سر بگیرید. افراد دارای بیماری قلبی یا تنفسی باید از راهنمایی شخصی و تخصصی خود پیروی کنند.
کدام بخش از آموزش قدیمی را حفظ میکنیم؟
دعوت به مشاهده صبورانه و تنفس بدون تنش را حفظ میکنیم. اما متن قدیمی میکوشید از نسبت زمان دم به بازدم، ویژگیهای ثابت شخصیتی را نتیجه بگیرد. چنین رابطهای آزمون معتبر شخصیتشناسی نیست. همچنین نمیتوان ادعا کرد تنفس آهسته بهتنهایی کمخونی، فشار خون بالا یا بیماری دیگری را درمان میکند.
در مقاله بوی خوش زندگی؛ پرانا، تنفس و هنر توجه درباره زبان سنتی و تمرین تأملی آن بیشتر میخوانید. تنفس، فرایندی فیزیولوژیک است؛ پرانا، مفهومی در سنتهای یوگا.
دعوت پیام مهر: پیش از تصمیم برای «اصلاح» نفس، ببینیم بدن اکنون چگونه نفس میکشد.
منابع و یادداشت ویرایشی
- نشریه یوگا پیام مهر، شماره دوم، پاییز ۱۳۷۹، «پرانایاما»، با نام استاد مایا ماچوه؛ این نسخه میان آناتومی و تفسیرهای تاریخی و حدسی تمایز میگذارد.
- Cleveland Clinic: تنفس دیافراگمی.
- NCCIH: اثربخشی و ایمنی یوگا.