برای مفصلی که درد یا خشکی دارد، حرکت آگاهانه به معنای فشار برای افزایش انعطاف نیست؛ یعنی پیدا کردن راهی مناسب برای فعال ماندن.
در یکی از نوشتههای قدیمی یوگا پیام مهر با امضای استاد مایا، مجموعهای از نرمشهای پشت، کمر و زانو معرفی شده و از خوانندگان خواسته شده است از فشار، خستگی مفرط و تمرین دردناک پرهیز کنند و با پزشک مشورت داشته باشند. این احتیاط همچنان ارزشمند است؛ اما امروز میتوانیم با زبان دقیقتر و شواهد پژوهشی روشنتری درباره آن سخن بگوییم.
آرتروز دقیقاً چیست؟
استئوآرتریت یا آرتروز به تغییراتی در غضروف و دیگر بافتهای مفصل مربوط است و ممکن است با درد، خشکی و محدودیت عملکرد همراه باشد. واژه کلی «آرتریت» بیماریهای مفصلی گوناگونی را دربرمیگیرد و همه آنها آرتروز نیستند. همچنین هر کمردردی ناشی از آرتروز نیست. تشخیص علت علائم و انتخاب برنامه مناسب، به وضعیت هر فرد بستگی دارد.
چرا حرکت اهمیت دارد؟
در راهنماهای معتبر درمان آرتروز دست، زانو و لگن، فعالیت و ورزش متناسب با فرد از توصیههای اصلی است. دستورالعمل کالج روماتولوژی آمریکا و بنیاد آرتریت، یوگا را برای بعضی افراد دارای آرتروز زانو بهصورت مشروط توصیه میکند؛ یعنی ممکن است برای شماری از افراد مفید باشد، اما نیازها، ترجیحات و محدودیتهای شخصی اهمیت دارند. این توصیه به معنای ترمیم قطعی غضروف یا مناسببودن تمام آساناها برای همه نیست.
نسخه تاریخی پیام مهر، چند حرکت زمینی با خمش زیاد زانو و ستون فقرات را توصیف میکند. آن دستورها بخشی از تاریخ آموزش ما هستند، ولی نباید آنها را نسخه درمانی یکسان برای همه خوانندگان امروزی تلقی کرد.
تمرین سازگار با مفصل چه ویژگیهایی دارد؟
- دامنه راحت حرکت: حرکت کنترلشده در محدوده قابل تحمل، نه اصرار بر رسیدن به انتهای دامنه دردناک.
- ابزار حمایتی: صندلی، دیوار، پتو یا بلوک برای کاهش دشواری تعادل و جابهجایی روی زمین.
- قدرت و ثبات: توجه به کار مناسب عضلات اطراف مفصل، نه فقط کشش.
- تنفس و مکث: تنفس طبیعی و فرصتی برای مشاهده بهترشدن یا افزایش علائم.
- پیشرفت تدریجی: برنامهای کوچک و پایدار که واکنش بدن در ساعات بعد از تمرین را نیز در نظر بگیرد.
برای کسی که زانو زدن دشوار است، تمرین با صندلی شاید مناسبتر از نشستن عمیق روی زمین باشد. هدف، شرکتکردن آگاهانه است؛ نه بازتولید شکل ایدهآل یک آسانا.
چه زمانی توقف لازم است؟
احساس تلاش ملایم با درد تیز، افزایش تورم، بیثباتی مفصل یا ماندگاری و تشدید علائم فرق دارد. در چنین شرایطی باید حرکت را متوقف و راهنمایی مناسب دریافت کرد. مفصل داغ و متورم، علائم شدید و ناشناخته، زمینخوردگی یا جراحی اخیر و نشانههای عصبی مهم، به ارزیابی فردی نیاز دارند؛ نه برنامه عمومی یک وبسایت.
شواهد مربوط به آرتروز زانو را نباید بدون بررسی به همه دردهای کمر یا دیگر مفاصل تعمیم داد. درباره کمردرد غیراختصاصی، مقاله جداگانه یوگا و سلامت کمر را آماده کردهایم.
نگاه پیام مهر: انتخاب خوب، حرکتی است که به مفصل امروز احترام بگذارد و امکان فعالیت فردا را نیز حفظ کند.
منابع و یادداشت ویرایشی
- نشریه یوگا پیام مهر، شماره دوم، پاییز ۱۳۷۹، «یوگا و آرتروز»، با امضای استاد مایا در متن اصلی؛ نسخه حاضر، دستور تمرینی ثابت مقاله قدیمی را بهعنوان تجویز درمانی بازنشر نمیکند.
- راهنمای کالج روماتولوژی آمریکا و بنیاد آرتریت برای آرتروز.
- NCCIH: اثربخشی و ایمنی یوگا.
این مقاله آموزشی است و جای تشخیص، درمان پزشکی یا فیزیوتراپی فردی را نمیگیرد.